19 Mayıs 1919’a giden süreçte, Mondros Mütarekesi’nin 30 Ekim 1918’de imzalanmasının ardından Anadolu’nun birçok noktası işgal edildi. İzmir Yunanlar, Adana Fransızlar, Antalya ve Konya ise İtalyanlar tarafından işgal edilirken; Urfa, Maraş, Antep, Merzifon ve Samsun’a İngiliz askerleri çıkarıldı. İngiliz donanması da 13 Kasım 1918’de İstanbul önlerine demir attı.
Cephelerde uzun yıllar görev yapan ve Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı görevinden sonra 3 Kasım 1918’de İstanbul’a dönen Mustafa Kemal Paşa, ülkenin kurtuluşu için harekete geçti.
Bu süreçte Samsun ve çevresinde faaliyet gösteren Rum çeteleri, bölgedeki İngiliz desteğiyle karışıklık çıkararak Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. maddesi kapsamında bölgenin işgale açılmasını hedefledi. Türk halkının can ve mal güvenliğini korumak amacıyla teşkilatlanmaya başlaması ise İngiliz makamlarını rahatsız etti. Bunun üzerine İngiliz Yüksek Komiserliği, 21 Nisan 1919’da İstanbul Hükümeti’ne nota vererek bölgede asayişin sağlanmasını talep etti.
Yaşanan gelişmeler sonrası Mustafa Kemal Paşa, bölgedeki düzeni sağlamak amacıyla 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirildi. İzmir’in işgal edildiği 15 Mayıs 1919’un ertesi günü, Bandırma Vapuru ile İstanbul’dan Samsun’a hareket etti.
Mustafa Kemal Paşa ve beraberindeki heyet, 19 Mayıs 1919’da Samsun’daki Reji İskelesi’nden Anadolu’ya ilk adımlarını attı. Birinci Dünya Savaşı sırasında kentin iskeleleri büyük zarar görürken, Fransızlara ait Reji (Tütün) İskelesi ayakta kaldı ve tarihi yolculuğun tanığı oldu.
Mustafa Kemal’in Samsun’a gelişi İngilizlerde tedirginlik oluşturunca, Paşa 6 gün sonra Havza’ya geçti. Burada gerçekleştirilen ilk mitingde İzmir’in işgali protesto edilirken, Milli Mücadele’nin önemli adımlarından biri atıldı. Havza’da 18 gün kalan Mustafa Kemal Paşa, ardından Amasya’ya geçerek mücadeleyi Anadolu’ya yaydı.
Samsun’da yakılan kurtuluş meşalesi; Amasya, Erzurum ve Sivas üzerinden tüm yurda yayıldı ve Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti kuruldu.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kaya Tuncer Çağlayan da Milli Mücadele’nin, yalnızca bağımsızlık mücadelesi değil; aynı zamanda vatan bütünlüğü ile milli ve manevi değerleri koruma mücadelesi olduğunu belirtti.
Çağlayan, Samsun’un Milli Mücadele açısından kritik önem taşıdığına dikkat çekerek, kentin Anadolu merkezli direniş fikrinin hayata geçirilebileceğini gösterdiğini ifade etti. Bu nedenle Samsun’un “Kurtaran şehir” olarak anılmasının anlamlı olduğunu vurguladı.